Pòt-la louvri ankò

Yon jou, Georges-Emmanuel Germany dékouvè Aimé Césaire sé kouzen jèrmen gran manman'y. Lè yo rankontré, Germany mandé'y ki direksyon pou'y pran adan lavi'y. Rèpons Césaire ba tout sa ki kay vini apwé a son ton:

Germany opozé – pòutan gen 54 péyi asou kontinan-an, ki koté pou'y kòmansé? Césaire réponn li pou'y kòmansé èvè Ayiti, pas sé la menm-li menm té dékouvè plis rasin afriken'y é konprann byen afrikanité'y kon Matinitjé.

Sé pòutan an Bénen fil-la ka nwé. An Allada, Germany aprann vil-la té ka sévi kon bèso fanmi Toussaint Louverture – menm Toussaint Louverture ki té mennen libéyasyon Ayiti a. Allada, Bénen, Ayiti: yon sèl lyen, dépi wayonm-lan jis an Karayib la.

Yon notab lokal révélé'y i sé san wayal. Yon konsiltasyon fa konfimé sa. Douvan wa Allada-a, i tann pawòl-la ki ka fè bagay-la vin réyèl:

Lè 20 out 2016, wa Allada-a kouronnen'y prens, èvè tit Dah Milèko.

Yo pwopozé'y papyé yo obtenu an kachèt; Germany réfizé. I vlé plis ki yon solisyon pèsonèl: yon lwa ka rékonnèt dwa a tout moun pou tounen, pa sèlman pou li menm – san i pa kondisyonnen'y avan asou zanné rézidans, kon sa fèt an Ghana, koté yo té obtenu yon dispozitif menm jan apwé Afro-désandan té pòté vwa yo pou yon pwogram parèy. Germany vlé rékonésans-la fèt tousuit.

Pandan plizyè zanné, i ka obtenu lékout minis yo mé janmen senk minit èvè prézidan Talon. Louvèti-a vini pa yon lot chimen: yon béké (yon kolon) ki ka rélé Bernard Hayot, ki Germany dékri kon "mèt zil-la é tout moun ki ka viv adan'y", envité Talon an Matinik pou inogiré yon eksposisyon a lart Bénenwè. Envitasyon-an fè yon gran skandal – prézidan Kolektivité téritoryal Matinik-la réfizé piblikman pou'y asisté, ka wè sa kon yon ofans a mémwa zansèt ki té ka rédui an esklavaj, é préfèkti lokal-la entèdi rasanbleman piblik avan louvèti-a, apwé apèl pou manifesté ki fèt asou entènèt.

Germany fè pati yon délégasyon manifestan resevwè pa yon minis bénenwè pou diskité pi bon fason pou jéré sitiyasyon-an. Grasa délégasyon-tala, vizit-la pasé san pwoblèm, é Germany pwofité yon moman èvè prézidan Bénen-an pou'y maké lèspri moun:

Apwé sa vini kèsyon pratik-la: lè yo mandé'y ka Bénen ké genyen andidan sa, Germany ka montré pwa é enfliyans dyaspora-a atwavè lemonn. Kontni lwa-a négosyé si plas: yon prèv désandans afriken, pa yon prèv orijin bénenwè prési; aksé a sitwayènté apwé kèk lanné, mé yon dwa imédya pou vwayajé é enstalé kò'w dépi moman démann-lan fèt. Yonfwa tèks-la rivé an parlman-an, Germany mobilizé pou'y rasanblé sipò é obtenu yon vòt inanim – sa ki kay pasé vré.

Dé simenn apré desizyon gouvènman-an, Talon té an Brasília pou an vizit déta – davwa Brézil ni plis moun afro-désandan pasé nenpòt lòt péyi ki an déwò Lafrik, Talon té anonsé nouvo lwa-a pandan an konférans lapwès ansanm ak Prézidan Lula:

Patrice Talon té dirijé Bénin kon prézidan sòti an avril 2016 rivé an mé 2026. Avan i té rivé nan prézidans-la, i té bati karyè-y adan endistri koton-an pandan lanné 1980 é 1990 yo, épi i té pasé plizyè lanné kon an gwo finansyé politik an lonbraj, avan i té genyen prézidans-la èvè 65 % vòt-la nan dézyèm tou-a.

I té rivé an pouvwa-a ka pwomèt an lot kalité gouvènans: pli léjè, pli tèknokratik, mwens koronpi. Premyé biten i té fè sé té èsèyé limité kò-y a on sèl manda senk lanné – an biten ki pa té abitchèl adan an rézyon kote gouvènman yo pito ka pwolonjé manda yo pasé yo ka kouté yo. Réfòm konstitisyonèl-la pa té adopté pa Palman-an, mé i té bay ton an prézidans ki pa janmen antré fasil adan an sèl kaligori.

Sa ki chanjé

Bilan ékonomik-la enpòtan toubòlman. Kwasans PIB-a té monté sòti 3,3 % an 2016 rivé 7,5 % an 2024 – to pli wo dépi 1990 – é yo té prévwè 7 % pou 2026. Endis Dévlopman Imen-an té monté sòti 0,351 an 1990 rivé 0,515 an 2023. Dé gran pwogram réfòm gouvènman-an (PAG 2016-2021 é PAG 2021-2026) té mobilizé ansanm plis pasé 9 000 milya lajan CFA – anviwon 16 milya dola – pou enfrastrikti, énèji, agrikilti, é sèvis dijital. Pèsèpsyon koripsyon-an té amélyoré: Bénin té monté sòti nan 95yèm plas asou 176 péyi an 2016 rivé nan 70yèm plas asou 180 an 2023 nan endis Transparency International-la. Dépans sosyal yo té monté sòti 32,6 % rivé 43,8 % nan bidjè-a ant 2018 é 2022.

Talon té veyé pou sèvis piblik yo rivé adan tout péyi-a, pa sèlman adan lavil yo. Aksè a lélèktrisité-a té agrandi – kouvèti nan lavil yo té rivé 69 %, kouvèti nan zòn riral yo 36 % avan 2026, èvè an objèktif pou gen an kouvèti nasyonal konplè avan 2030. Apwòch sa-a té vin èvè an konpwomi i té èksplitjé dirèktman bay pèp-la, adan an rankont èvè jenn moun an mwa jiyé 2025: yo té kenbé pri sèvis piblik yo an ti jan chè, jistiman pou lajan-an té ka finansé èkspansyon adan nouvo zòn. « Nou pa ka di nou kontan sété-nou èndépandan é kontinyé lonjé lanmen bay moun nou té chasé, » i té di – an filozofi ki té atiré admirasyon ansanm èvè kritik. Enfrastrikti chimen yo té dévlopé toubòlman. Lékòl gratis pou tifi yo té laji rivé an bout premyé sik segondè-a, é yo té aplitjé sa adan tout péyi-a apati oktòb 2024. An plan pou 60 lékòl pwofésyonèl – nan agrikilti, mékanik, plonbri, lélèktrisité, é entènèt – té paré pou konstwi an bout manda-y, é konstriksyon-an té ka koumansé kèk mwa aprè i kité pòs-la.

Zòn Endistriyèl Glo-Djigbé (GDIZ), ki té lansé an 2021 asou 1 640 èkta pré Kotonou, ka transfòmé lokalman koton, nwè kajou, soja, karité, é anana olyè pou i èkspòté matjè prèmyè-a bwit. Touris té vin an vré pilyé. Estati Amazòn-la – an moniman 30 mèt dédyé a fanm géryè Dahomey yo – té inogiré Kotonou an 2022. Zèv sakré fòs kolonyal fransé yo té volé té rétounen ofisyèlman an novanm 2021, épi yo té èkspozé bay piblik-la nan Kotonou nan mwa févriyé ki vin aprè-a. Fèstival anyèl Vodun Days yo té pozisyonnen Ouidah é Bénin kon an dèstinasyon kiltirèl mondyal. Gouvènman-an té konsilté osi dyaspora Bénin lòt bò dlo-a asou chanjman ki té ka fèt yo. É an 2024, lalwa asou sitwayènté pou moun ki gen désandans afritjen – pyès santral pwogram-la ou ka aplitjé pou li-a – té adopté an alinanimité pa Asanblé Nasyonal-la.

An gran pati adan pèp Bénin-an ka admiré-y aklè. I té ni an stil ki pa abitchèl pou an chèf Léta – i té chita nan menm nivo èvè pèp-la nan rankont piblik yo, i té pozé kèsyon avan i édiké moun, i té envité jenn moun pou yo rankontré régilyèman nan Kay Pèp-la pou séans mantora é dyalòg. « I pa janmen two ta pou fè sa ki bon, » i té di adan yonn adan rankont sa yo. An sondaj Afrobarometer ki fèt an 2024 té jwenn 60 % sitwayen Bénin té konsidéré péyi yo kon démokratik, é 77 % té di yo préféré démokrasi pasé nenpòt lòt sistèm politik.

Lòt bò médal-la

Pòtré démokratik-la pli kontèsté. « Nou té chwazi an lòd politik ki sanmblé a-sa kolonizatè-a – démokrasi – pou satisfè rechèch nou, bézwen nou pou libèté, pou dévlopman, » i té di adan menm rankont sa-a. Bénin té yonn adan démokrasi pli séléb nan Afrik Lwès pandan lontan – péyi-a ki, an 1991, té réyalizé prèmyé transfè pouvwa pasifik sòti nan lanmen an diktatè rivé nan lanmen an prézidan éli nan Afrik Sizayan-Saara. Répitasyon sa-a té efasé toubòlman anba Talon.

Réfòm éléktoral 2019 yo té égzijé pati yo pou yo dépasé an sèy 10 % vòt nasyonal pou yo ka genyen syèj nan Palman-an, sa ki té mèt lopozisyon-an asou kòté nan réyalité: patisipasyon élèktè yo té tonbé rivé 25 % nan éléksyon lanné sa-a. An 2021, tjèk kandida lopozisyon té entèdi patisipé nan éléksyon a koz chaj kriminèl kritik yo té rèlé politikman motivé. Freedom House té désann kalifikasyon Bénin sòti nan « Lib » rivé nan « An pati lib ». An janvyé 2026, éléksyon léjislatif yo té montré lopozisyon-an pa té rivé ankò nan sèy 10 % la – tout 109 syèj Palman-an té alé bay pati k ap sipòté gouvènman-an. Tribinal Konstitisyonèl-la – ki té nòmalman endépandan – té fini pa dirijé pa ansyen avoka pèsonèl Talon.

An désanm 2025, Talon té pwolonjé longè manda prézidansyèl yo sòti nan senk pou rivé nan sèt lanné atravè an réfòm konstitisyonèl, é i té kréyé an Sénat – kote yo prévwè i ké rété manm aprè i kité prézidans-la. An tantativ koudéta menm mwa-a té étoufé aprè Bénin té mandé entèvansyon militè Nijérya. Prézidans-li té fini 24 mé 2026, lè i té rimèt pouvwa-a bay Romuald Wadagni – pwòp ansyen minis Finans-li é achitèk an gran pati adan pwogram ékonomik-la – ki té genyen éléksyon-an èvè 94 % vòt-la.

Politik travay anba Talon té panché vè dérégilasyon olyè pou i laji pwotèksyon travayè yo, dapré rézonnman ki di an mach travay pli lib ka kréyé plis travay pasé an mach ki réglèmanté toubòlman – èvè Éta-Zini sité kon an modèl ki konbiné fèb réglèmantasyon èvè fèb chomaj: « Mwen ta pito dérégilé travay pou kréyé djòb pasé pou réglèmanté i épi pa kréyé anyen ditou, » jan i té di sa nan an rankont èvè jenn moun an jiyé 2025. Apwòch sa-a té atiré sipò moun ki ka wè adan-y prèv an fò kwasans travay pandan manda-y, é kritik moun ki té enkyété ki i té kité travayè yo èvè mwens pwotèksyon.